Kwaliteitscriteria voor beeldend onderwijs

Beeldende activiteiten maken deel uit van goed basisonderwijs. Iedereen weet dat eigenlijk wel. Maar hebben we het over hetzelfde? Hoe krijg je als mentor houvast in een stagesituatie, welke kaders hanteer je als je het met collega’s hebt over jouw aanpak, bijvoorbeeld om afspraken te maken in het team voor beter beeldend onderwijs en cultuureducatie?

De hamvraag luidt natuurlijk:
Wanneer is er sprake van een beeldende activiteit of wat maakt een doe-activiteit beeldend? Antwoord:

‘Een activiteit is beeldend als kinderen op inspirerende wijze worden betrokken in een open vormgevingsproces waarin het thema aan kinderen duidelijke associatiemogelijkheden biedt en het zoeken naar beeldende en materiaaltechnische mogelijkheden wordt aangespoord. Dit gebeurt tegen een achtergrond van informatie in woord en beeld waarbij het streven naar eigenheid van kinderen en onderlinge variatie in de werkstukken centraal staan in een gezamenlijke inspanning van leerling en leraar.’

De realisatie van een goede beeldende activiteit vergt, vooral voor de beginnende leraar, een gedegen voorbereiding. Anticiperend op het werkproces moet het een en ander helder in kaart worden gebracht.

Voorbereiding
Als een beeldende activiteit voldoende is voorbereid, is er voldaan aan de volgende criteria.

- De bedoelingen zijn uitgewerkt (in een basisplan) en het maakproces is uitgeprobeerd. De doelen uit het basisplan worden gebruikt om na afloop de activiteit te ëvalueren.
- Het verloop van de activiteit is weloverwogen en stapsgewijs uitgeschreven in procesfasen. Daarin staat hoe het kinderen mogelijk wordt gemaakt om op eigen wijze, door gebruik van de aangereikte informatie (betekenis-vorm-materiaal), met succes een werkstuk te maken.
- Verder is er sprake van goed didactisch materiaal voor een pakkende introductie, beeldmateriaal voor de informatiefase, en fasevoorbeelden voor een heldere instructie.
- Tot slot is er een organisatieplan waarin de organisatie van het verloop en de materiaalvoorziening is meegenomen.

Realisatie
De uitvoering van een beeldende activiteit vraagt om een helder scenario, waardoor de leraar weet welke accenten op welk moment aandacht behoeven.
Een beeldende activiteit wordt goed aangeboden als tijdens:

de oriëntatie
- kinderen bij de activiteit worden betrokken door een pakkende introductie, waarin de aandacht is gericht op betekenissen en associatiemogelijkheden.
- de leraar kinderen aan de hand van goed beeldmateriaal informeert over ‘hoe het eruit kan zien’ met het accent op één of twee beeldaspecten.
- het werken met materiaal en gereedschap kort wordt verhelderd door een aanschouwelijke instructie.
- de kinderen stapsgewijze informatie krijgen over het verloop van het werkproces.
- direct wordt duidelijk gemaakt en hoe je kunt variëren om van meet af aan verschillen tussen de werkstukken (creativiteit) te stimuleren.

de uitvoering
- kinderen worden geobserveerd in hun benadering van werken (aanrommelfase) om verschillen in aanpak te traceren.
- de leraar tijdens het werk zorgt voor interactieve momenten op basis van reflectievragen (wat is je plan, wat wil je laten zien?).
- delen van de oriëntatie aan de tafels op individueel niveau wordt afgestemd.
- de kinderen worden gestimuleerd te zoeken naar eigen oplossingen.
- af en toe iets wordt voorgedaan om kinderen op weg of verder te helpen.
- kinderen worden aangezet tot het bekijken/beschouwen van beeldmateriaal of elkaars werk.
- inzet en ontdekkingen worden aangemoedigd.
- duidelijke organisatorische instructies worden gegeven.
- kinderen op de hoogte worden gesteld van het tijdsverloop.
- kinderen duidelijke instructies over afronden en opruimen krijgen.

de nabeschouwing
- het werk van de kinderen gezamenlijk bekeken wordt.
- de punten uit de oriëntatie aan de hand van de werkstukken bij monde van de kinderen worden herhaald.
- verschillen in benadering tussen kinderen positief worden uitgelicht.
- kinderen hun mening wordt gevraagd en die te onderbouwen.
- originele/eigen oplossingen extra aandacht krijgen.

Als hieraan is voldaan, zijn de kinderen er in geslaagd om in hun werk op een eigen manier samenhang aan te brengen tussen materiaal, vorm en betekenis. Geef dat werk een mooie plek. Gevolg: een rijke beeldende leeromgeving met een scala aan verschillende werkstukken en met zeer trotse makers!

Het Observatieformulier Beeldend onderwijs is een prachtig instrument om de kwaliteit van het aanbod van beeldende activiteiten te onderzoeken.
Download deze volledige tekst: Kwaliteitscriteria-kijkwijzer voor beeldendonderwijs